VAR can thiệp khi nào? Bốn tình huống được xem lại trên sân

Phút 90+3, tiền đạo đội khách đệm bóng cận thành. Cả sân đứng dậy ăn mừng. Nhưng trong phòng điều khiển, trợ lý VAR đã bắt được một chi tiết trước đó vài giây: ở đường chuyền dọn cỗ, chân của tiền đạo lấn qua hậu vệ cuối cùng đúng vài centimet. Ba phút sau, trọng tài chính ra rìa sân xem lại màn hình, và huỷ bàn thắng.

Cảnh này lặp lại gần như mỗi vòng đấu có VAR, nhưng phần lớn khán giả không nắm rõ VAR được phép chạm vào đâu và ở đâu thì không.

Bốn tình huống VAR được phép xem lại

Theo luật của IFAB, VAR chỉ can thiệp vào đúng bốn nhóm quyết định (IFAB):

• Bàn thắng và các tình huống dẫn tới bàn thắng — việt vị, bóng đã ra khỏi sân trước khi vào lưới, lỗi tấn công hoặc phạm lỗi của cầu thủ ghi bàn hay đồng đội trong pha bóng đó
• Phạt đền và các tình huống dẫn tới quyết định phạt đền — kể cả lỗi trong vòng cấm bị bỏ qua hoặc quả phạt đền bị thổi sai
• Thẻ đỏ trực tiếp — không áp dụng cho thẻ vàng đơn lẻ hay quyết định rút thẻ vàng thứ hai
• Nhầm cầu thủ bị phạt — trọng tài rút thẻ nhầm người trên sân

Ngoài bốn nhóm này, VAR không được phép chen vào, dù trọng tài chính có sai đến đâu về mặt cảm quan.

Ngưỡng can thiệp: rõ ràng và hiển nhiên

Không phải mọi sai sót trong bốn nhóm trên đều được xem lại. VAR chỉ báo cho trọng tài khi phát hiện lỗi rõ ràng và hiển nhiên — tiêu chuẩn cố tình đặt cao để tránh biến trận đấu thành một chuỗi tạm dừng liên tục.

Ranh giới nằm giữa quyết định thực tế và quyết định cảm quan. Việt vị hay bóng ra ngoài sân là thực tế: đo được, không có vùng xám. Một pha chạm tay hay mức độ nghiêm trọng của một lỗi thì thuộc nhóm cảm quan, và ở nhóm này VAR không được thay góc nhìn của trọng tài chính bằng một góc nhìn khác cũng hợp lý — chỉ được can thiệp khi quyết định ban đầu rõ ràng sai.

Quy trình kiểm tra diễn ra thế nào

Tổ VAR theo dõi mọi tình huống trong nền suốt trận, không cần trọng tài yêu cầu. Khi phát hiện khả năng có lỗi rõ ràng thuộc một trong bốn nhóm, họ báo qua bộ đàm cho trọng tài chính. Ở Ngoại Hạng Anh, tổ này gồm 3 người làm việc tại trung tâm VAR Hub đặt ở Stockley Park, phía tây London: một VAR chính, một trợ lý VAR và một Replay Operator phụ trách dựng lại các góc quay (Premier League).

Với quyết định thực tế như việt vị, trọng tài thường nhận khuyến nghị và xử lý ngay. Với quyết định cảm quan, trọng tài chạy ra rìa sân, tự xem lại màn hình rồi mới chốt — quyết định cuối cùng luôn thuộc về trọng tài chính.

VAR được xem ngược lại tới đâu

Một bàn thắng có thể bị huỷ vì lỗi xảy ra trước đó cả chục giây, và luật cho phép đúng điều này. Với bàn thắng, phạt đền và thẻ đỏ vì ngăn cản cơ hội ghi bàn rõ rệt, tổ VAR được xem lại cả đợt tấn công dẫn thẳng tới tình huống đó, gồm cả cách đội tấn công giành được bóng khi bóng còn lăn. Ranh giới nằm ở chỗ đợt tấn công bắt đầu từ đâu, không phải ở số giây đã trôi qua.

Chiều ngược lại có một cửa đóng hẳn. Khi trận đấu đã dừng rồi bắt đầu lại, bản quy định VAR của IFAB dẫn ở trên chỉ còn cho phép xem lại hai loại việc: nhầm người bị phạt, và hành vi đáng bị đuổi thuộc nhóm bạo lực, nhổ nước bọt, cắn người hoặc lời lẽ xúc phạm nặng. Cũng vì vậy luật không đặt trần thời gian cho một lần xem lại: văn bản ghi thẳng rằng chính xác quan trọng hơn nhanh.

Một mùa giải VAR đổi bao nhiêu quyết định

VAR mới vào luật gần đây. Tại kỳ họp thường niên lần thứ 132 ngày 3/3/2018 ở Zurich, IFAB nhất trí thông qua việc dùng trợ lý trọng tài video, kèm một bản sổ tay quy định bắt buộc về quy trình và điều kiện áp dụng (FIFA).

Mùa 2019/20, mùa đầu Ngoại Hạng Anh dùng VAR, tổ VAR kiểm tra hơn 2.400 tình huống và đổi 109 quyết định — trung bình 3,5 trận mới có một quyết định bị đổi. Phần lớn lần kiểm tra vì vậy kết thúc trong im lặng, không ai trên sân biết vừa có một lượt rà soát. Quyết định cuối cùng thì luôn thấy được: bàn thắng, phạt đền và thẻ đỏ kèm phút xảy ra nằm ở phần diễn biến của trận, mở từ bảng trận trong ngày. Cũng mùa đó, thời gian trận đấu bị kéo dài vì VAR trung bình là 50 giây mỗi trận (Premier League).

Con số đi kèm cho biết đổi lại được gì: tỷ lệ quyết định quan trọng đúng ở giải này là 82% mùa 2018/19 khi chưa có VAR, và 94% mùa 2019/20 khi đã có. Sáu phần trăm còn lại nằm ở nhóm cảm quan, nơi hai trọng tài xem cùng một đoạn băng vẫn có thể kết luận khác nhau — thẻ phạt và án treo giò là chỗ khoảng cách đó hay lộ ra nhất trong số liệu kỷ luật.

Những gì VAR không làm

VAR không xem lại thẻ vàng, không can thiệp vào lỗi ngoài vòng cấm không dẫn tới thẻ đỏ, và không phân xử những tình huống mà một trọng tài khác có thể hợp lý quyết định ngược lại. Trận đấu vẫn tiếp diễn trong lúc tổ VAR kiểm tra ngầm — đó là lý do một pha ăn mừng có thể bị cắt ngang vài phút sau.

Muốn theo dõi những bàn thắng bị huỷ hay được công nhận sau khi xem lại, kết quả cuối cùng luôn được cập nhật ở trang kết quả bóng đá.

Câu hỏi thường gặp

VAR có xem lại thẻ vàng không? Không. Thẻ vàng nằm ngoài bốn nhóm được phép can thiệp, kể cả thẻ vàng thứ hai dẫn tới thẻ đỏ. VAR chỉ vào cuộc với thẻ đỏ trực tiếp và với trường hợp rút thẻ nhầm người.

Vì sao trọng tài lúc ra xem màn hình, lúc không? Quyết định mang tính đo đạc như việt vị hay bóng ra ngoài sân thường được xử lý ngay theo khuyến nghị của tổ VAR. Quyết định cảm quan như mức độ một pha vào bóng thì trọng tài tự ra xem rồi mới chốt.

Bàn thắng đã được công nhận rồi có bị huỷ nữa không? Có, nếu trận đấu chưa bắt đầu lại. Sau khi bóng đã lăn lại, chỉ còn nhầm người và các hành vi bạo lực, nhổ nước bọt, cắn người hay xúc phạm nặng là được xem lại.

Theo dõi tỷ số trực tiếp và kết quả bóng đá hôm nay trên Kèo Nhà Cái 55 — số liệu trong bài đều lấy từ cùng nguồn dữ liệu đó.